Profil Google+

Przemysł w Polsce

Ilustracja do artykułu

W przemyśle istnieje podział pracy. Oznacza to, ze jedna grupa zakładów produkuje np. stal (huty), druga meble (fabryki mebli), inna zaś tkaniny (fabryki włókiennicze). Tego rodzaju specjalizacja poszczególnych zakładów w produkcji określonych towarów spowodowała, ze przemysł podzielono na szereg części (działów i gałęzi).
Początki działalności przemysłowej na ziemiach polskich miały miejsce w Okręgu Staropolskim (dolina rzeki Kamiennej – okolice Kielc). Już w średniowieczu wydobywano tam rudy metali, z których wytapiano żelazo, miedź, ołów, cynk i srebro. Największy rozkwit tego okręgu przypadł na wiek XIX, a dominującą dziedziną produkcji było hutnictwo żelaza. Również w XIX wieku, a także w okresie międzywojennym na bazie węgla kamiennego rozwinął się Górnośląski Okręg Przemysłowy. Oprócz kopalń działały tam koksownie, huty, walcownie, odlewnie i inne zakłady przemysłu ciężkiego. Poza Śląskiem działalność produkcyjna skupiała się na obszarach miejskich: w Warszawie (przemysł metalowy i maszynowy), Łodzi (przemysł włókienniczy), Gdańsku (przemysł stoczniowy), Poznaniu (przemysł maszynowy).
Po II wojnie światowej cała gospodarka została objęta centralnym sterowaniem. Główny nacisk położono na jeszcze większy rozwój przemysłu ciężkiego w oparciu o wydobycie węgla kamiennego na Górnym Śląsku. W efekcie powstały i rozwinęły się m. in. wielkie huty w Krakowie (Nowa Huta) i Dąbrowie Górniczej (Katowice), stocznie w Gdyni, Gdańsku, Szczecinie, fabryki samochodów w Warszawie, Bielsku Białej i Tychach, fabryki wagonów we Wrocławiu i w Chorzowie, zakłady zbrojeniowe w Gliwicach i Radomiu. W latach pięćdziesiątych odkryto duże złoża rud miedzi i siarki, rozpoczęto także odkrywkową eksploatację węgla brunatnego. Dzięki temu gospodarka mogła rozwijać się w innych kierunkach, m. in. rozwijał się przemysł elektrotechniczny, elektroniczny, chemiczny, energetyka. W 1964 r. oddano do użytku rurociąg Przyjaźń, którym do dziś płynie rosyjska ropa naftowa przerabiana w wielkiej rafinerii w Płocku.
Ostatnie lata dwudziestego wieku to okres radykalnych zmian w polskim przemyśle. Gospodarka centralna zastąpiona została rynkową, co wywołało konieczność restrukturyzacji wielu zakładów produkcyjnych. W związku z tym liczne nierentowne fabryki, kopalnie, huty postawiono w stan upadłości. Z jednej strony w Polsce zakładów przemysłowych ubywa a z drugiej przybywa.
W ciągu ostatnich lat nastąpiły ogromne przemiany w przemyśle światowym. Zmieniła się też przemysłowa mapa naszego kraju. Po 2004 r. Polska gospodarka nabrała wyraźnego rozpędu. Wiele wskazuje na to, iż członkostwo w Unii Europejskiej sprzyja dynamice wzrostu gospodarczego w naszym kraju. W dużym stopniu dzieje się to za sprawą intensywnie rozwijającego się eksportu, zwiększonego napływu kapitału zagranicznego oraz ogólnej poprawy nastrojów rynkowych prowadzącej do wzrostu popytu i inwestycji. Bez wątpienia rosnący z roku na rok eksport, w tym przede wszystkim do krajów UE, świadczy o stale rosnącej konkurencyjności rodzimych przedsiębiorców. Produkowane w Polsce towary są bowiem w coraz większym stopniu konkurencyjne – cenowo i jakościowo.
Obszar Polski nie jest równomiernie rozwinięty gospodarczo. Zachodnia część kraju jest znacznie lepiej rozwinięta niż część wschodnia i centralna (poza byłymi województwami warszawskim, łódzkim i płockim). Różnica w poziomie rozwoju gospodarczego pomiędzy najsłabiej rozwiniętym były województwem zamojskim, a najbardziej rozwiniętym warszawskim jest ponad trzykrotna. Trwający już ponad dwieście lat rozwój przemysłu w Polsce nie objął w równym stopniu obszaru naszego kraju. Zakłady przemysłowe budowane były tam, gdzie istnieją odpowiednie czynniki lokalizacji przemysłu,
Charakterystyka poszczególnych dziedzin i gałęzi przemysłu
Przemysł wydobywczy (górnictwo i kopalnictwo) – jego zadaniem jest wydobywanie surowców mineralnych. Polska obfituje w surowce mineralne, szczególnie w węgiel kamienny i brunatny, siarkę, rudy miedzi i sól kamienną. Małe są natomiast złoża ropy naftowej. Surowce dzieli się na:

- energetyczno-chemiczne – wykorzystywane zarówno do wytwarzania energii elektrycznej, jak i w przemyśle chemicznym. Są to: węgiel kamienny i brunatny, torf, ropa naftowa i gaz ziemny

- hutnicze – czyli rudy metali, np. miedzi, cynku, ołowiu;

- chemiczne – sól kamienna i potasowa, siarka, fosforyty

- skalne – granity, bazalty, piaskowce, marmury, wapienie, gliny, piaski itp.
Przemysł przetwórczy (działalność produkcyjna oraz zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz i wodę) zajmuje się przetwarzaniem surowców mineralnych i rolnych na środki produkcji i środki konsumpcji. Przemysł przetwórczy dzieli się na:
- przemysł energetyczny – wytwarzający energię elektryczną. Obecnie w Polsce energię elektryczną produkuje się głównie w elektrowniach cieplnych i elektrociepłowniach (spalających węgiel kamienny i brunatny), elektrowniach wodnych (wykorzystujących energię wody płynącej), elektrowniach niekonwencjonalnych (m. in. wiatrowych i geotermicznych, słonecznych). Elektrownie cieplne spalające węgiel kamienny skupione są przede wszystkim na zasobnej w ten surowiec Wyżynie Śląskiej, a poza tym rozsiane są na niemal całym terytorium Polski. Większość z nich położona jest w pobliżu lub na terenie wielkich miast i dużych zakładów przemysłowych. Z kolei elektrownie cieplne spalające węgiel brunatny, znajdują się w bezpośrednim sąsiedztwie kopalń tego surowca. Największą z nich jest elektrownia Bełchatów położona tuż obok największej w Polsce kopalni węgla brunatnego. Natomiast większość elektrowni wodnych zlokalizowana jest w Karpatach, a tylko kilka na obszarach nizinnych.
- przemysł metalurgiczny – zajmujący się wytopem metali (hutnictwem) oraz produkcją blach, rur itp., a więc huty żelaza i metali nieżelaznych, zlokalizowany jest bądź w pobliżu surowców energetycznych, bądź tuż obok złóż surowców metalurgicznych: rud żelaza, cynku, ołowiu czy też miedzi. Przeważająca część hut żelaza znajduje się na Wyżynie Śląskiej, a więc obok złóż węgla kamiennego. Hutnictwo metali nieżelaznych to przede wszystkim hutnictwo miedzi, cynku i ołowiu oraz aluminium. Huty miedzi zlokalizowane zostały w sąsiedztwie kopalń rud miedzi na Nizinie Śląskiej. Hutnictwo cynku i ołowiu rozwinęło się natomiast na Wyżynie Śląskiej w sąsiedztwie kopalń cynkowo-ołowianych
przemysł elektromaszynowy – wytwarzający maszyny, narzędzia oraz urządzenia. Dzieli się na: metalowy, maszynowy, precyzyjny, środków transportu, elektrotechniczny i elektroniczny. Największe fabryki przemysłu elektromaszynowego w Polsce znajdują się w dużych miastach, bądź też w ich okolicach.
- przemysł chemiczny – zajmujący się przetwarzaniem surowców chemicznych (m. in. węgla, ropy naftowej, gazu ziemnego, fosforytów, siarki i soli) na m. in. kwas siarkowy, nawozy sztuczne, tworzywa sztuczne, włókna syntetyczne, wyroby gumowe, oleje, olej napędowy, benzynę, amoniak, lekarstwa, środki piorące, kosmetyki itp. Fabryki przemysłu chemicznego, które zużywają duże ilości surowców mineralnych zbudowane zostały w sąsiedztwie ich złóż, np. w Tarnobrzeskim Zagłębiu Siarkowym czy fabryki chemiczne Wyżyny Śląskiej przetwarzające wydobywany tam węgiel
kamienny. Produkcja nawozów azotowych wymaga ogromnych ilości wody i energii elektrycznej, dlatego największe fabryki nawozów azotowych zlokalizowane zostały nad dużymi rzekami, w pobliżu dużych elektrowni: w Puławach (nad Wisłą), tuż obok dwóch elektrowni – w Puławach i w Świerżu Górnym i Kędzierzynie-Koźlu (nad Odrą). Z kolei fabryki wytwarzające nawozy fosforowe zostały zlokalizowane w portach morskich lub w ich pobliżu (w Policach koło Szczecina oraz w Gdańsku) ze względu na fakt, iż produkowane są z fosforytów importowanych droga morską. O lokalizacji rafinerii, przetwarzających głównie importowaną ropę naftową, zdecydował sposób jej wwożenia na obszar Polski. Jedna z największych rafinerii, w Płocku, znajduje się na trasie ropociągu dostarczającego ropę naftową z Rosji. Druga wielka rafineria, w Gdańsku, przerabia ropę naftową przywożoną droga morską. Na południu Polski znajduje się kilka niewielkich rafinerii przerabiających niewielkie już, karpackie złoża ropy naftowej (Jasło, Gorlice, Jedlicze, Trzebinia i Czechowice-Dziedzice). Fabryki produkujące tworzywa sztuczne i włókna syntetyczne używają głównie półproduktów wyprodukowanych przez rafinerie, co zdecydowało o usytuowaniu takich zakładów niedaleko rafinerii. Zakłady przemysłu chemicznego wymagają licznej i wykwalifikowanej siły roboczej, dlatego fabryki leków czy chemii gospodarczej wybudowane zostały w dużych miastach: m. in. w Warszawie, Wrocławiu, Krakowie i Bydgoszczy. W Polsce znajdują się też dwie fabryki opon: w Olsztynie i w Dębicy.
- przemysł mineralny – produkujący z surowców skalnych materiały wykorzystywane w budownictwie oraz wyroby ze szkła, porcelany i fajansu. Ośrodki przemysłu włókienniczego, a więc cementownie, wapienniki, huty szkła, fabryki porcelany i fajansu, wytwórnie cegieł i dachówek zlokalizowane są w pobliżu złóż surowców skalnych. Przeważające część polskich cementowni przetwarzających wapń na cement znajduje się na obszarach zasobnych w ten surowiec: na Wyżynie Lubelskiej, Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, Wyżynie Kieleckiej. W Sudetach znajduje się kilkanaście dużych fabryk produkujących szkło artystyczne, kryształy i szkło używane w wielu gałęziach przemysłu. Na całym niemal terytorium Polski rozsiane są tysiące cegielni wykorzystujących miejscowe złoża piasków i iłów;
-  przemysł drzewno-papierniczy – zajmujący się przetwarzaniem drewna na tarcicę, meble, papier, sklejkę, stolarkę budowlaną itp. Powierzchnia gruntów leśnych wynosi w Polsce prawie 9255 tys. ha, z czego na lasy prywatne przypada prawie 1623 tys. ha (17, 5%). W przekroju województw wskaźnik ten jest zróżnicowany: lubuskie: 1, 2%, zachodniopomorskie – 1, 5%, opolskie 4, 4%, natomiast w dawnych województwach: lubelskim – 39%, mazowieckim – 42%, małopolskim ok. 43%. Lasy publiczne są głównie własnością Skarbu Państwa (99%) i w niewielkiej liczbie własnością gmin. Lasy Skarbu Państwa są zarządzane przez regionalne dyrekcje Lasów Państwowych (97, 5%) oraz parki narodowe. Areał lasów (9, 5 mln ha) oznacza lesistość w Polsce 29%. Corocznie wyłącza się z gospodarki leśnej 580-700 ha lasów z przeznaczeniem na cele nieleśne, takie jak tereny osiedlowe, przemysłowe i komunikacyjne, użytki kopalne oraz zbiorniki i urządzenia wodne. Natomiast zalesia się 11-24 tys. ha gruntów rocznie, w tym 77% gruntów prywatnych (najwięcej w województwie warmińsko-mazurskim).
- przemysł lekki – składający się z przemysłu włókienniczego (produkcja tkanin, przędzy, dywanów itp.), odzieżowego i skórzanego. Przeważająca część fabryk włókienniczych i odzieżowych skoncentrowana jest w trzech okręgach: łódzkim (m. in. Łódź, Zgierz, Tomaszów Mazowiecki, Zduńska Wola, Pabianice), sudeckim (m. in. Bielawa, Kowary, Lubań), bielskim (Bielsko-Biała, Andrychów). Ważnymi ośrodkami przemysłu włókienniczego są także: Białystok, Zambrów, Wrocław, Toruń, Zielona Góra, Kraków i Gorzów Wielkopolski.
- przemysł spożywczy – zajmujący się przetwarzaniem produktów rolnych na żywność. Przemysł spożywczy jest jedną z najważniejszych gałęzi przemysłu Polski. Największymi ośrodkami są duże miasta, gdzie znajduje się najwięcej osób kupujących żywność. Wiele zakładów przemysłu spożywczego wybudowanych zostało blisko surowców, czyli na obszarach rolniczych. Są to głównie mleczarnie, zakłady mięsne, młyny, zakłady przetwarzające owoce i warzywa. Z kolei większość polskich cukrowni zlokalizowana jest w pobliżu obszarów, gdzie uprawia się buraki cukrowe: na Wyżynie Lubelskiej, Nizinie Śląskiej i w Wielkopolsce.
- pozostałe gałęzie przemysłu – głównie poligraficzny i paszowy.
Polska była pierwszym krajem Europy Środkowej, w której w 1992 r. spadek produkcji przemysłowej został
Rzeczywistą miarą konkurencyjności polskiego przemysłu stała się wartość i struktura eksportu. Dzięki bezpośrednim inwestycjom zagranicznym wśród głównych towarów eksportowych Polski były: samochody, części i akcesoria do samochodów, silniki i telewizory, natomiast wśród największych eksporterów: firmy motoryzacyjne – Fiat Auto Poland z Bielska Białej, Volksvagen Motor Polska z Tychów, Volksvagen Poznań i Opel z Gliwic; firmy elektroniczne: Thomson Multimedia z Piaseczna, Philips Consumer Electronicts Industries z Kwidzynia, Daewoo Electronics z Pruszkowa i Electronicts z Mławy oraz firma meblarska Grupa MM International z Olsztyna. Największy wzrost udziału w eksporcie Polski do Unii nastąpił w produkcji pojazdów mechanicznych, części i akcesoriów do pojazdów mechanicznych i ich silników, odbiorników telewizyjnych i radiowych oraz związanych z nimi artykułów wyposażenia dodatkowego. Wysokim wzrostem charakteryzowała się również produkcja mebli. Do wzrostu konkurencyjności przemysłu przyczyniły się także inwestycje zagraniczne realizowane w ramach tzw. offsetu, czyli zobowiązania do inwestowania w kraju, który kupuje uzbrojenie.
Filarem polskiego eksportu jest obecnie przemysł motoryzacyjny. Główny towar eksportowy w tej branży stanowią samochody osobowe, części i komponenty, a także silniki wysokoprężne. Charakterystyczne jest to, że aż 95% wyprodukowanych w Polsce samochodów trafia na rynki poza granicami naszego kraju. W strukturze towarowej polskiego eksportu na kolejnych miejscach znajdują się wyroby metalurgiczne, przemysłu chemicznego oraz artykuły rolno-spożywcze. Duże znaczenie w polskim handlu zagranicznym ma nadal przemysł meblarski.
Bibliografia:
1. Domański B., Inwestycje zagraniczne w Polsce. Czynniki napływu i rozmieszczenia. Geografia w Szkole 2008 nr 1, s. 11-18.
2. Górka K., Leśnictwo w Polsce w świetle danych statystycznych. AURA 2009 nr 9, s. 23-24.
3. wiking
4. wikipedia. 
5. Komornicki T., Procesy globalizacyjne w Polsce. Zróżnicowanie przestrzenne. Geografia w Szkole 2007 nr 6, s. 22-32.
6. Maćkowiak H., Handel zagraniczny Polski. Struktura geograficzna według województw. Geografia w Szkole 2007 nr 5, s. 5-14
7. O raporcie „Polska 2011. Gospodarka – Społeczeństwo – Regiony”. Kronika Sejmowa 2012 nr 11, s. 19-20.
8. Trzy lata członkostwa Polski w Unii Europejskiej. Bilans korzyści i kosztów społeczno-gospodarczych związanych z członkostwem w Unii Europejskiej – Polska na tle regionu, 1 maja 2004 r. – 1 maja 2007 r. Warszawa 2007.

Komentarze użytkowników

Tworzysz komentarz

captcha
Banner UE Innowacyjna Gospodarka